فتق یکی از شایع‌ترین دلایل مراجعه به جراح عمومی است. در زبان روزمره به آن «باد فتق» هم می‌گویند و بسیاری از افراد سال‌ها با یک برآمدگی کوچک در کشاله ران یا ناف زندگی می‌کنند بدون اینکه بدانند چه خطری ممکن است در کمین باشد. در این راهنمای جامع، انواع فتق، علائم هر کدام، خطرهای فتق درمان‌نشده و روش‌های درمان را توضیح می‌دهیم و برای هر نوع فتق، مقاله‌ای با جزئیات بیشتر معرفی می‌کنیم.
فتق چیست؟
فتق یعنی بیرون زدن بخشی از یک اندام یا بافت از نقطه ضعیف دیواره‌ای که باید آن را در جای خود نگه دارد. در فتق‌های شکمی، دیواره عضلانی و پرده‌ای شکم در یک نقطه سست یا پاره می‌شود و چربی داخل شکم یا بخشی از روده از آن بیرون می‌زند و زیر پوست برآمدگی ایجاد می‌کند. این برآمدگی معمولاً با ایستادن، سرفه و زور زدن بزرگ‌تر و در حالت خوابیده کوچک‌تر می‌شود.
اصطلاح «فتق دیسک» که برای بیرون زدگی دیسک کمر و گردن به کار می‌رود، بیماری کاملاً متفاوتی است و درمان آن با متخصص ستون فقرات است. در این مجموعه فقط فتق‌های شکم و دیافراگم را بررسی می‌کنیم.
انواع فتق
فتق‌ها را بر اساس محل بیرون زدگی نام‌گذاری می‌کنند. شایع‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:
- فتق کشاله ران (اینگوینال): حدود سه چهارم همه فتق‌ها؛ بسیار شایع در مردان. علائم و درمان آن را در باد فتق در مردان و شکل پیشرفته آن در کیسه بیضه را در فتق بیضه ببینید.
- فتق فمورال (ران): پایین‌تر از کشاله و شایع‌تر در زنان، با خطر بالای گیر افتادن؛ در فتق فمورال توضیح داده‌ایم.
- فتق ناف: در نوزادان و بزرگسالان؛ مقاله‌های فتق ناف در بزرگسالان و فتق ناف نوزاد و کودک را ببینید.
- فتق شکمی و فتق محل عمل: پس از جراحی‌های باز شکم یا سزارین؛ در فتق شکمی و فتق انسیزیونال آمده است.
- فتق هیاتال یا فتق معده: بالا رفتن بخشی از معده به قفسه سینه از سوراخ دیافراگم؛ در فتق معده یا فتق هیاتال شرح داده شده است.
- فتق دیافراگم: انواع مادرزادی و پس از ضربه؛ مقاله فتق دیافراگم را ببینید.
فتق در گروه‌های مختلف
فتق در مردان و زنان علائم و انواع متفاوتی دارد. در مردان، فتق کشاله بیشتر است و ممکن است تا بیضه پایین بیاید، در حالی که زنان بیشتر فتق ناف، فتق فمورال و دردهای مبهم کشاله بدون برآمدگی واضح دارند. نکات فتق در زنان را در فتق در زنان آورده‌ایم. در کودکان، فتق کشاله یک مشکل مادرزادی است که معمولاً زود عمل می‌شود؛ در فتق در کودکان بخوانید. ورزشکاران هم ممکن است دچار «فتق ورزشی» شوند که در واقع آسیب عضلات و تاندون‌های کشاله است و در فتق ورزشی توضیح داده شده است.
علائم فتق
- برآمدگی نرم که با ایستادن، سرفه و زور زدن بزرگ‌تر و با دراز کشیدن کوچک‌تر می‌شود
- احساس سنگینی، کشش یا سوزش در محل فتق
- درد هنگام بلند کردن بار، خم شدن یا سرفه
- در فتق هیاتال: سوزش سر دل، ترش کردن و درد قفسه سینه
- گاهی هیچ علامتی جز برآمدگی وجود ندارد
اینکه برای فتق به چه پزشکی مراجعه کنید، در برای فتق به چه دکتری مراجعه کنیم آمده است.
خطر فتق درمان‌نشده
فتق‌های شکمی معمولاً خودبه‌خود خوب نمی‌شوند و به‌تدریج بزرگ‌تر می‌شوند. خطر اصلی، گیر افتادن روده در دهانه فتق (اینکارسراسیون) و سپس قطع خون‌رسانی آن (استرانگولاسیون یا خفگی فتق) است که اورژانس جراحی محسوب می‌شود. درد ناگهانی و شدید، سفت شدن و تغییر رنگ برآمدگی، تهوع و استفراغ علائم هشدار هستند. این موضوع را در اگر فتق عمل نشود چه می‌شود مفصل توضیح داده‌ایم.
درمان فتق
درمان قطعی فتق‌های شکمی جراحی است. در این عمل، جراح محتویات فتق را به داخل شکم برمی‌گرداند و نقطه ضعیف دیواره را با بخیه و در بیشتر موارد با مش (توری طبی) تقویت می‌کند. عمل به روش باز یا لاپاراسکوپی انجام می‌شود. جزئیات روش‌ها، آمادگی و دوران نقاهت را در راهنمای عمل فتق آورده‌ایم.
روش‌هایی مثل فتق بند، دارو، ورزش یا طب سنتی فتق را ترمیم نمی‌کنند. فتق بند فقط ممکن است در شرایط خاص و برای مدت کوتاه علائم را کم کند؛ در فتق بند و درمان فتق بدون جراحی توضیح داده‌ایم که چه کاری مفید است و چه کاری نه.
عوامل خطر فتق
- جنس مذکر و افزایش سن
- سابقه خانوادگی فتق
- سرفه مزمن، مثلاً در سیگاری‌ها و بیماران ریوی
- یبوست مزمن و زور زدن
- بزرگی پروستات و زور زدن هنگام ادرار
- اضافه‌وزن و بارداری
- بلند کردن مکرر اجسام سنگین
- سابقه جراحی شکم
اگر برای ویزیت یا عمل دنبال جراح هستید، جراح فتق کشاله ران خوب در ساری، جراح فتق کشاله ران خوب در اراک و جراح فتق کشاله ران خوب در خرم آباد را ببینید.
تشخیص فتق؛ از معاینه تا تصویربرداری
تشخیص بیشتر فتق‌ها با معاینه ساده انجام می‌شود. پزشک در حالت ایستاده و خوابیده ناحیه را لمس می‌کند و از بیمار می‌خواهد سرفه کند یا زور بزند تا برآمدگی بیشتر دیده شود. اگر فتق کوچک است، بیمار چاق است یا درد بدون برآمدگی واضح وجود دارد، سونوگرافی از ناحیه شکم یا کشاله کمک می‌کند. در فتق‌های پیچیده، فتق‌های برگشتی پس از عمل یا وقتی پزشک به گیر افتادن روده شک دارد، سی‌تی‌اسکن جزئیات بیشتری نشان می‌دهد. برای فتق هیاتال هم معمولاً آندوسکوپی یا عکس رنگی مری و معده درخواست می‌شود.
جواب این بررسی‌ها کمک می‌کند جراح اندازه نقص، محتوای کیسه فتق و بهترین روش عمل را انتخاب کند. اگر قبلاً عمل شکمی داشته‌اید، گزارش عمل قبلی را همراه ببرید.
زندگی با فتق تا زمان عمل
بسیاری از بیماران چند هفته تا چند ماه تا زمان عمل صبر می‌کنند. در این مدت چند نکته ساده خطر بزرگ شدن فتق و ناراحتی را کم می‌کند:
- از بلند کردن بار سنگین و زور زدن طولانی پرهیز کنید.
- یبوست را با آب کافی، میوه، سبزی و فیبر کنترل کنید.
- سرفه مزمن را درمان کنید و اگر سیگار می‌کشید، ترک آن را شروع کنید.
- در صورت اضافه وزن، کاهش تدریجی وزن هم عمل را آسان‌تر می‌کند و هم احتمال عود را کم می‌کند.
- فتق‌بند فقط با نظر پزشک و به‌عنوان راه موقت استفاده شود؛ فتق‌بند فتق را درمان نمی‌کند.
اگر برآمدگی ناگهان سفت و دردناک شد، دیگر با فشار دست به داخل برنگشت یا با تهوع و استفراغ همراه شد، منتظر نوبت نمانید و فوراً به اورژانس بروید.
پرسش‌های رایج
آیا فتق خودبه‌خود خوب می‌شود؟
فتق‌های بزرگسالان خودبه‌خود خوب نمی‌شوند. فقط فتق ناف نوزادان در بیشتر موارد تا چند سالگی خودبه‌خود بسته می‌شود.
آیا فتق خطرناک است؟
بیشتر فتق‌ها در ابتدا خطرناک نیستند، اما همیشه احتمال گیر افتادن روده وجود دارد که اورژانس است.
فرق فتق و باد فتق چیست؟
باد فتق نام عامیانه فتق، به‌ویژه فتق کشاله ران در مردان است و بیماری جداگانه‌ای نیست.
فتق با چه آزمایشی تشخیص داده می‌شود؟
بیشتر فتق‌ها با معاینه تشخیص داده می‌شوند. در موارد مشکوک، سونوگرافی و گاهی سی‌تی‌اسکن یا ام‌آر‌آی کمک می‌کند.
جمع‌بندی
فتق بیرون زدن بافت از نقطه ضعیف دیواره شکم است و شایع‌ترین انواع آن فتق کشاله ران، ناف، شکمی و هیاتال هستند. فتق‌های بزرگسالان خودبه‌خود خوب نمی‌شوند و درمان قطعی آن‌ها ترمیم جراحی است. درد ناگهانی و سفت شدن فتق نشانه گیر افتادن روده و نیازمند مراجعه فوری است.
جراح فتق کشاله ران در شهرهای مختلف
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد.