آبسه و فیستول مقعدی دو مرحله از یک بیماری هستند: آبسه، عفونت حاد و چرکی کنار مقعد است و فیستول، مجرایی مزمن که اغلب پس از آبسه باقی می‌ماند. این بیماری دردناک است و اگر درست درمان نشود، بارها برمی‌گردد. در این راهنما توضیح می‌دهیم آبسه و فیستول چطور ایجاد می‌شوند، چه علائمی دارند، چه ارتباطی با هم دارند و چه روش‌هایی برای درمان قطعی آن‌ها وجود دارد.
آبسه مقعدی چیست؟
در دیواره کانال مقعد، غدد کوچکی وجود دارند که ترشحات خود را به داخل مقعد می‌ریزند. اگر مجرای یکی از این غدد بسته شود، میکروب‌ها در آن تکثیر می‌شوند و عفونت به بافت اطراف گسترش می‌یابد و حفره‌ای پر از چرک یا آبسه ایجاد می‌شود. آبسه بسته به عمق و محل، ممکن است درست کنار لبه مقعد، عمیق‌تر در فضای کنار مقعد یا حتی بالاتر در لگن تشکیل شود. آبسه در مردان و در سنین ۲۰ تا ۵۰ سال شایع‌تر است.
علائم آبسه
- درد مداوم، ضربان‌دار و رو به افزایش در کنار مقعد که با نشستن، راه رفتن و دفع بدتر می‌شود
- تورم، قرمزی و توده گرم و حساس کنار مقعد
- تب، لرز و احساس بیماری
- ترشح چرک در صورت باز شدن خودبه‌خود آبسه
- در آبسه‌های عمیق، درد مبهم لگن یا پایین شکم بدون توده واضح
علائم آبسه و تفاوت آن با بیماری‌های مشابه را در علائم آبسه مقعدی و فرق جوش مقعدی، آبسه و کیست مویی بخوانید.
درمان آبسه
درمان اصلی آبسه، تخلیه چرک با برش جراحی است. آنتی‌بیوتیک به‌تنهایی آبسه را درمان نمی‌کند، چون دارو به داخل حفره چرک نفوذ کافی ندارد. آبسه‌های کوچک و سطحی با بی‌حسی موضعی در مطب تخلیه می‌شوند و آبسه‌های عمیق‌تر در اتاق عمل و با بیهوشی. پس از تخلیه، درد به‌سرعت کم می‌شود. هرچه تخلیه زودتر انجام شود، احتمال گسترش عفونت کمتر است. مراحل درمان را در درمان و تخلیه آبسه مقعدی توضیح داده‌ایم.
فیستول مقعدی چیست؟
فیستول مجرای کوچکی است که از داخل کانال مقعد، معمولاً از محل همان غده عفونی، شروع می‌شود و به پوست اطراف مقعد باز می‌شود. در بخش قابل توجهی از بیماران، پس از تخلیه آبسه، مسیری که چرک از آن عبور کرده، باقی می‌ماند و به فیستول تبدیل می‌شود. فیستول ممکن است ماه‌ها پس از آبسه خود را نشان دهد. علائم اصلی آن، ترشح چرکی یا خونی مداوم یا متناوب از یک سوراخ کوچک کنار مقعد، خارش و تحریک پوست و دوره‌های تورم و درد است. علائم را با جزئیات در علائم فیستول مقعدی ببینید.
انواع فیستول
فیستول‌ها بر اساس رابطه مسیرشان با عضلات اسفنکتر مقعد طبقه‌بندی می‌شوند. فیستول‌های ساده، از زیر یا بخش کوچکی از عضله عبور می‌کنند و درمان آن‌ها آسان‌تر است. فیستول‌های پیچیده، بخش بزرگی از عضله را درگیر می‌کنند، چند شاخه دارند یا بالا می‌روند و درمان آن‌ها نیازمند دقت بیشتری برای حفظ کنترل مدفوع است. این طبقه‌بندی را در انواع فیستول مقعدی توضیح داده‌ایم. برای تعیین مسیر فیستول‌های پیچیده، ام‌آر‌آی لگن یا سونوگرافی داخل مقعدی کمک زیادی می‌کند.
درمان فیستول
فیستول با دارو بسته نمی‌شود و درمان آن جراحی است. هدف جراحی، از بین بردن مجرا و همزمان حفظ عملکرد عضلات مقعد است. فیستولوتومی یعنی باز کردن مجرا و اجازه دادن به ترمیم آن از کف، برای فیستول‌های ساده مؤثرترین روش است. در فیستول‌های پیچیده، روش‌هایی مثل ستون، فلپ پیشرونده، LIFT، لیزر و چسب یا پلاگ کاربرد دارند. این روش‌ها را در روش‌های درمان فیستول مقایسه کرده‌ایم و روش لیزری را جداگانه در لیزر فیستول مقعدی توضیح داده‌ایم.
عود فیستول و مراقبت پس از عمل
فیستول، به‌ویژه انواع پیچیده، ممکن است پس از جراحی برگردد. پیدا نشدن کامل مسیر یا سوراخ داخلی، شاخه‌های فرعی و بیماری‌های زمینه‌ای مثل کرون از دلایل اصلی عود هستند. سیتز بات، شستشوی ملایم، پانسمان منظم و نرم نگه داشتن مدفوع، بخش مهمی از دوران بهبودی است. نکات مراقبتی و دلایل عود را در عود فیستول و مراقبت پس از عمل آورده‌ایم.
فیستول و بیماری کرون
در بیماران مبتلا به کرون، فیستول‌های مقعدی شایع‌تر، پیچیده‌تر و مقاوم‌تر به درمان هستند. درمان این فیستول‌ها ترکیبی از داروهای کنترل‌کننده کرون و جراحی محافظه‌کارانه، معمولاً با ستون، است و همکاری جراح و متخصص گوارش اهمیت زیادی دارد. اگر فیستول‌های متعدد یا مکرر دارید، یا علائمی مثل اسهال مزمن و کاهش وزن دارید، بررسی از نظر کرون ضروری است. توضیحات بیشتر را در فیستول و بیماری کرون بخوانید.
عوامل خطر
دیابت، چاقی، سیگار، بیماری‌های التهابی روده، ضعف سیستم ایمنی، اسهال یا یبوست مزمن و سابقه آبسه یا جراحی مقعد، احتمال ابتلا به آبسه و فیستول را بیشتر می‌کنند. کنترل قند خون، ترک سیگار و رعایت بهداشت ناحیه، هم در پیشگیری و هم در بهبودی پس از درمان نقش دارند. آبسه و فیستول را نباید با بواسیر اشتباه گرفت؛ آشنایی با بواسیر را در راهنمای کامل بواسیر ببینید.
چه زمانی به جراح مراجعه کنیم؟
هر توده دردناک و رو به بزرگ شدن کنار مقعد، به‌ویژه همراه با تب، باید همان روز یا روز بعد توسط پزشک دیده شود. در افراد دیابتی یا با ضعف ایمنی، آبسه ممکن است سریع گسترش یابد و عفونت جدی ایجاد کند. اگر پس از آبسه، ترشح از سوراخی کنار مقعد ادامه دارد، احتمالاً فیستول دارید و باید برای درمان قطعی به جراح عمومی یا کولورکتال مراجعه کنید. برای پیدا کردن جراح در شهر خود، جراح فیستول مقعدی خوب در قم را ببینید.
تشخیص آبسه و فیستول
تشخیص آبسه‌های سطحی معمولاً با معاینه ساده انجام می‌شود: پزشک توده دردناک، قرمز و گرم کنار مقعد را می‌بیند و لمس می‌کند. در آبسه‌های عمیق که توده آشکاری ندارند، معاینه با انگشت، سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن یا ام‌آر‌آی لگن به تشخیص کمک می‌کند. برای فیستول، سوراخ بیرونی معمولاً با معاینه دیده می‌شود و یافتن سوراخ داخلی و مسیر مجرا اهمیت زیادی دارد. جراح ممکن است با تزریق ملایم آب اکسیژنه یا مواد رنگی در اتاق عمل، مسیر را پیدا کند. در فیستول‌های پیچیده، برگشتی یا مشکوک به کرون، ام‌آر‌آی لگن پیش از عمل توصیه می‌شود. در بیماران بالای ۴۵ سال یا با علائم روده‌ای، کولونوسکوپی هم ممکن است برای بررسی بیماری‌های همراه انجام شود.
پرسش‌های رایج
آیا آبسه مقعدی خودبه‌خود خوب می‌شود؟
گاهی خودبه‌خود باز و تخلیه می‌شود، اما تخلیه ناقص و ایجاد فیستول شایع است؛ تخلیه توسط پزشک توصیه می‌شود.
آیا هر آبسه‌ای فیستول می‌شود؟
نه، اما در بخش قابل توجهی از بیماران پس از آبسه فیستول ایجاد می‌شود.
آیا فیستول با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود؟
نه، آنتی‌بیوتیک فقط عفونت را موقتاً کنترل می‌کند و درمان قطعی فیستول جراحی است.
جمع‌بندی
آبسه مقعدی عفونت حاد غدد مقعد است که با درد، تورم و تب همراه است و با تخلیه جراحی درمان می‌شود. فیستول مجرای مزمنی است که اغلب پس از آبسه باقی می‌ماند و با ترشح مداوم کنار مقعد شناخته می‌شود. درمان فیستول جراحی است و روش آن به نوع و پیچیدگی مجرا بستگی دارد.
جراح فیستول مقعدی در شهرهای مختلف
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد.